KYN, JAVNSTØÐA OG MARGFELDNI
adults-black-and-white-casual-1374542.jpg

Tá vit tosa um javnstøðu og kyn, hevur tað stóran týdning at gera sær greitt, at hvørki bólkurin menn ella bólkurin kvinnur eru einstáttaðar homogenar eindir

Í eindini menn er eins stórt margfeldið menn ímillum, sum í eindini kvinnur og harímillum. Ein kvinna kann hava meira í felag við ein persón úr bólkinum menn og umvent enn í sínum egna “bólki”.

Viðhvørt kenna persónar seg ikki aftur í tí eind, sum tey reint lívfrøðiliga, men eisini í mun til kynsnormar hoyra til, og tað mugu tey, sum arbeiða við javnstøðupolitikki og fremjan, altíð hava í huga.

Allir menn og allar kvinnur hava ikki somu lívsroyndir ella liviumstøður, og eins og hierakiskara skipanir eru á ymsum økjum ímillum kyn, so er tað eisini innan kynsbólkarnar. Aldur, uppruni, seksuallitetur, førleiki og útbúgving kann eisini hava avgerðandi týdning fyri atgongd ella væntandi atgongd til tey rættindi, sum vit øll sambært lóg hava.

Vit tosa viðhvørt um dupultdiskriminatión. Tað kann til dømis vera, at tú bæði ert tarnað vegna brek og títt kyn, ella tað kann vera, at tú ert í einari serliga svárari støðu vegna aldri og kyn. Tað hevur í javnstøðupolitiska arbeiðinum stóran týdning at leggja merki til og at viðurkenna hetta, at kynsdiskrimineringin ofta virkar saman við øðrum umstøðum. Bert við hesum fyri eyga kunnu vit gera nútíðarhóskandi og fevnandi javnstøðupolitik. Hetta skal tryggja, at í hvussu er tey, sum formulera og skapa karmarnar, sígga, skilja og virða at samfelagsbólkar og bólkingar hava ymiskar fortreytir og ymiska atgongd og atkomuligheit til tey grundleggjandi rættindi og tær skyldur, sum allir borgarar eiga at vera fevndir av m.a. í javnstøðulógini.

Tey sum arbeiða við javnstøðu, kyn og samfelagsspurningum harum nýta eitt serligt hugtak til hesa fatan. Hugtakið verður rópt intersektionalitetur, á føroyskum krossávirkan.
2.png

Hvat er intersektionalitetur ella krossávirkan?

Eitt kronglut hugtak, sum verður nýtt til at skilja og brúka, sum amboð í kyn- og ella javnstøðupolitiskum arbeiði, er intersektionalitetur.

Intersektionalitetur ella krossávirkan er bæði eitt amboð og eitt hugtak ella hugsjón. Í stuttum snýr intersektionalitetur seg um at vera varin við, at fleiri orsøkir kunnu vera til diskriminatión ella ójavna atkomu til tey rættindi, sum vit sambært lóg hava. Hugtakið skal hjálpa okkum at skilja, at javnstøða ikki bara snýr seg um bólk A og B, men at samfelagið og samfelagsborgararnir eru samanset og fjølbroytt. Amboðið skal nýtast hjá lógarsmiðjum, politikarum og fakfólki annars til at tryggja nútíðarhóskandi og rættvísar karmar fyri allar borgarar í Føroyum ótengt at aldri, kyni, uppruna, trúgv, seksuellari orientering, likamligum førleika osfr.

Vandi er fyri, at javnstøðupolitikkur, ið gloymir hesi frábrigdi, bara verður javnstøðupolitikkur fyri ávísar bólkar í samfelagnum.

BONUS:

*Intersektionalitetur stavar frá enska orðinum intersection - í matematikkini, tá tvær ella fleiri linjur skera hvørja aðra. Tá tvær ella fleiri linjur krossast. Við hesum kundu vit samb. Jóhan Hendrikkki Winther Poulsen á føroyskum nýtt orðið krossorsøk ella krossávirkan (ársfrágreiðing xxxx).

*Kimberlé Chrenshaw var tann fyrsta, sum brúkti hugsakið intersectionality í einum feministiskum samanhangi. Hetta var í 1989 í greinini ”Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics” (les greinina her ).

Meira um intersektionalitet:

BEINLEIÐIS OG ÓBEINLEIÐIS MISMUNUR
Tema.png

Í Javnstøðulógini stendur, at Ikki er loyvt - hvørki beinleiðis ella óbeinleiðis - at gera mismun á fólki vegna kyn, §2 stk.2. Men hvat merkir beinleiðis og óbeinleiðis mismunur ella diskriminering?

Beinleiðis mismunur er lættur at fáa eyga á. Til dømis um ein arbeiðsgevari skrivar eina lýsing og sigur, at hann ella hon vilja hava ein nýggjan leiðara og at viðkomandi skal vera maður. Tað er beinleiðis mismunur vegna kyn og er sambært javnstøðulógini ikki loyvt.

Ein arbeiðsgevari kann eisini skriva, at hann ella hon ynskja ein nýggjan leiðara, men at viðkomandi skal vera 185m høg/høgur ella meira. Hetta er óbeinleiðis mismunur, tí tað er sannlíkt, at nógv færri kvinnur enn menn lúka hesum kravið og harvið hava møguleika at søkja stjórastarvið.

Eitt annað dømi um óbeinleiðis mismun kann vera, at arbeiðsplássið gevur lønarhækkan til síni starvsfólk, men at tey, sum hava verið sjúk ella burtur frá arbeiði meira enn 10 dagar tað árið, fáa ikki lønarhækkan. Eftirsum at vit vita, at tað eru flest kvinnur, sum taka sjúkradagar við, er bólkurin við smábarnamammum í serligum vanda fyri ikki at fáa lønarhækkan. Her er talan um óbeinleiðis mismun.

Í summum førum kann vera neyðugt at gera mismun. Hesum loyvir javnstøðulógin eisini.

Til dømis er loyvt at søkja eftir ávísum kyni, um endamálið er at røkka málið lógarinnars. Hetta verður rópt positiv diskriminering. T.d. kann tað hugsast, at ein útbúgvingarstovnur innan sjúkrarøkt ynskir at fáa fleir menn at blíva sjúkrarøktarar- ella frøðingar, og tískil letur pláss vera serliga til menn at søkja. So hóast ein kvinna kanska er betri skikkað, kann útbúgvingarstovnurin við røttu mannagongdini velja mannin framum. Eisini kann vera neyðugt at søkja eftir eitt nú kvinnuligum hjálpara til ein borgara við tørv á hjálp m.a. til persónliga røkt ella um ein skal røkja eitt starv í skiftingarrúmi í eini svimjihøll. Í tíllíkum føri loyvir javnstøðulógin og nevndin altíð undantak.

BONUS:

Til ber eisini at lesa um beinleiðis og óbeinleiðis mismun her hjá svenska diskrimineringsumboðnum og á snar.fo.

Niðanfyri greiðir Lynn Welsh frá muninum á beinleiðis og óbeinleiðis mismuni við støði í Equality Act 2010



Beinta Johannessen
JAVNRÆTTUR OG JAVNSTØÐA
boy-child-childhood-346796.jpg

Í Føroyum hava vit formliga javnrætt á stórt sæð øllum økjum. Javnrættur merkir eins og orðið sigur, at vit hava javnan - t.e. sama rætt - til somu rættindi. Vit tosa um tað, sum eitur formligan javnrætt, tvs. at vit formiliga m.a. í flestu lógum og reglugerðum hava sama rætt til somu rættindi

Orsøkin til, at orðið formligur javnrættur verður brúkt, er tann, at hóast rættindini formliga eru til staðar, er ikki sjálvsagt at atgongdin til hesi rættindi er tann sama. Til dømis kann mann siga, at øll hava sama rætt at vitja eitt kontór á aðru hædd, men at tann, sum situr í koyristóli ikki kann brúka hendan rætt, eyðsæð tí viðkomandi ikki kann brúka trappur og eingin lyfta er. Trappan er ein eyðsýnd forðing í hesum føri. Tað kundi eisini verið ein meira óbeinleiðis forðing, at til dømis var ein lyfta, men at viðkomandi var tarnaður í at koma til kontórið av øðrum umstøðum, so sum ov smalum vegi hagar, ov høgum kantasteini uttanfyri ella líknandi. Forðingar, sum fyri kontórið í toppinum ikki eru sjónligar, men sum fyri tann einstaka kunnu vera avgerðandi fyri atgongdina.

Tað er tí ikki so einfalt, at hóast vit hava javnrætt, so hava vit javnstøðu. Tí mugu vit alla tíð seta spurnartekin við, hvussu vit best møguligt tryggja at borgarar í okkara samfelag hava somu atgongd til somu rættindi. Hetta er at arbeiða við javnstøðu. Javnstøða er ein áhaldandi spurningur um at tryggja eitt gott demokratiskt samfelag, har sum landsins myndugleikar og øll, sum her búgva, tryggja at hvør borgari - børn sum vaksin óansæð kyn - hava somu rættindi, somu ábyrgd og somu møguleikar at menna og brúka sínar førleikar. Tað merkir eisini, at eitt samfelag, sum ynskir javnstøðu er tilvitað um, at mismunur verður framdur, og at vit kenna mun á beinleiðis og óbeinleiðis missmuni.

Beinta Johannessen
HVAT ERU NORMAR?
blue-close-up-communication-1386336.jpg

Ein normur er ein óskrivað lóg um, hvussu eitt hvørt eigur at vera, og hvussu vit eiga at vera og gera í mun til eitt hvørt

Tá vit tosa um normar í hesum samanhangi, kunnu vit tosa um kynsnormar, kynsrollur og um eitt, sum vit ofta rópa stereotypir ella kynsstereotypir. Nógvar væntanir og normar eru knýtt at okkara kyni, og tí er tað altíð viðkomandi at tosa um normar, tá vit viðgera og tosa um kynspurningar og javnstøðu.

Í samrøðum um normar kunnu vit víðari brúka heiti sum maskulinir normar og femininir normar. Maskulinir normar hoyra saman við dreingjum og monnum, og femininir saman við gentum og kvinnum.

Til dømis er normur í Føroyum, at gentur elska ljósareytt, og at dreingir ikki spæla við dukkur. Spælir ein drongur við dukkur, er tað sum oftast alt í lagi, men vit leggja merki til tað, tí tað er uttanfyri normin. Tað er “ónormalt” eins og ein genta, sum elskar LEGO Ninjago, eisini er øðrvísi enn flest hinar genturnar í barnagarðinum. Hetta er sum oftast heilt óskyldugt og verður góðtikið í ungum árum, men tess eldri børnini eru, tess meira tilvitaði vera tey um normar, um hvat er lov og ikki lov. Óskrivað væl at merkja. Ein og hvør hevur RÆTT til at fáa sær neglalakk. Um ein drongur í 6. flokki brúkar neglalakk, so traðkar hann uttanfyri maskulina normin, og av tí at vit síggja neglalakk sum nakað feminint, verður hann álagdur eitt feminint viðri og kann koma út fyri at vera kallaður genta.

Kynsnormar broytast yvir tíð. Til dømis var tað ósæð fyrr, at menn gingu við barnavogni í havnar gøtum ella at kvinnur gingu við kenning á Áarvegi eitt leygarkvøld, men hesi bæði fella bæði púra innan fyri normin í dag og eru tí góðtikin atferð. Kynsnormar broytast bæði eftir tørvinum í samfelagnum og automatiskari útvikling (natúrligari útvikling/vanligari menning) og við aktivum hugburðsbroytingum, sum t.d. politikarar, listafólk, fólk við alemmenari rødd ella ein stovnur, sum javnstøðunevndin, kunnu ganga undan at skapa.

Beinta Johannessen
HVAT ER KYN?
adult-beautiful-bisexual-1412136.jpg

Tað fyrsta vit spyrja um á føðideildini ella aftaná eina skanning er ofta “HVAT ER KYNIÐ?” og hetta er einki løgið. Kynið hevur stóran týdning fyri, hvussu vit definera ein persón. Tað er ein stórur partur av okkara samleika

Genta ella drongur? Verðin verður ofta býtt í hesi tvey. Vit kunnu rópa tað dikotomi. Tá vit í javnstøðuhøpi tosa um kyn, so býta vit tað aftur í tveir partar:

1: Lívfrøðiligt/løgfrøðiligt kyn (á enskum sex)

2: Sosialt / mentanarligt kyn* (á enskum gender)

Lívfrøðiligt kyn

Tað lívfrøðiliga kyni snýr seg um, hvussu tú sært út. Vit definera lívfrøðiliga kynið út frá hvussu innaru og uttaru kynsgøgnini síggja út, út frá kynskromosomum og hormonum. Út frá hesum verða vit defineraði sum drongur ella genta, og í fáum førum tvíkynd, tá ber ikki til at siga um barnið, ið er føtt, er meira genta ella meira drongur út frá teimum kriterium, sum eru nevnd her.

Sosialt/mentanarligt kyn

Tað sosiala og/ella mentanarliga kynið kann nevnast ein kynsrolla. Kynsrollur eru eitt slag av reglum og normum fyri, hvussu ein persónur við einum ávísum kyni eigur at uppføra seg í einum samfelag ella systemi. Í mun til kynsrollur eru umframt nakrar væntanir knýttar at tí at vera genta/kvinna ella drongur/maður.

Gender refers to the socially constructed characteristics of women and men - such as norms, roles and relationships of and between groups of women and men. It varies from society to society and can be changed.
— WHO

Hóast tað kann tykjast kronglut, so hevur tað týdning at skilja ímillum. Lívfrøðiliga og løgfrøðiliga kyni er tað, sum vit oftast leggja dent á, tá vit tosa um kyn, men fyri at skilja, hvat javnstøða er, og hví hon er so neyðug at arbeiða við, er tað avgerðandi at hava báðar fatanir av kyni í huga.

Tað ber til at gera mun á hesum báðum við at hugsa, at lívfrøðiliga kyni er tað, sum vit ERU fødd sum, og sosiala ella mentanarliga kyni er tað, sum vit GERA út frá okkara lívfrøðiliga ella løgfrøðiliga kyni ímun til væntanir, reglar og normar í samfelagnum.

BONUS: Meira um kyn og sosialt kyn